Мутхиш Гирейнинъ мутешем эви янълыз къалды

Шан-шерефли тахты, севги маабети- азбар, мердвен, къапу, 

Кечмиш вакъытларда пашалар табанларны манълай иле токъуныр эдилер

Тек сарынджкъа ве йыланлар ювалар толды…

 

Бойле даа 19 асырнынъ башында Хансарайны Адам Мицкевич корьген эди. Бугуньки кунюмизде, бу  даа 350 йыл эвельси къырымханларынъ икъаметгяхлары ,бутюн дюнья ичюн тарихий ве медений ядикярлыкълардан биридир, къырымтатар сараий мимарджылыкънынъ умумджиан  екяне нюмюнесидир, ве Къырымга кельгенлернинъ энъ чокъ зиярет эткен еридир. Къырымгъа кельсенъиз, мытлакъа Бахчисарайнынъ хансарайны зиярет этинъиз. Сизге учь муим объектлер акъкъында икяе этерим, истесенъиз, оларны бир куньде зиярет этмек мумкюн.

ХАНСАРАЙ

Бахчисарай,тюрк тилинде «бахча ичинде сарай» терджиме этиле. Бу сарай Сахиб I Герай салтанаты девринде,16 асырда  къурулгъан эди. Чокъ янгъынлар, янъыдан тертип этюв, ве гъайрыдан къурвларны башындан кечирген эди, ве эр невбеттеки падишах  Италия, Эрменистан ве Туркиеден устазлар чагъырып озь янъылыкълар чыкъара эдилер. Хансарайнен берабер Бахчисарай да кенълештириле эди.

Сарайгъа баш сокъагъындан далы  копюр алып бара. Араба къапунынъ артында балабан азбар бар, Эвель заманларда ханнынъ ордусы тамам бу ерден джыйылып дженклерге кете эдилер, башкъа мемлекетлернинъ визирлерни къаршылай эдилер. 

Биюк Хан-Джами 1532 сенеси къурулгъан эди. Бугуньки кунюмизде, бу Хансарайнынъ энъ гузель ве аджайип еридир. Джамининъ бинасы 1736 сенеси  янгъынгъа огърагъан эди,  ве 1740-де гъайрыдан къурулды. Асырлар девамында бу джамининъ минаретлерден  кунъде беш кере муэдзинлер мусульманларны намазгъа давет эте эдилер. Бугуньки куньлеримизде де Бахчисарайда бу минаретлерден эзаннаы эшитмек мумкюн. 

«Аятымда гузель бир чичк-ек эдим, ама пек эрте солдум.Я Раббим, дженнетин бир гульзар ичинде ерлештир мени! »- бойле шиирий язылар  къадынларнынъмезарындаки башташларда окъумакъ мумкюн. Бу мезарлыкънынъ ичинде 16 хан ве оларнынъ сой- акърабасы комюльген. Ильк мезары 1952 сенеси, сонкиси 1789 сенесинде эди.

«Аллагъым,эбедийсин! Дженк- Къырым Гирей Ханнынъ меслеги эди! Мавы козьлер о киби инсан корьмедилер! » – бу киби мезар китабелерни ханларнынъ мезарларында корьмек мумкюн.

Хансарайнынъ мезарлыкънынъ артында Сары-гузельнинъ хамамы ерлеше. Хан-джами иле бир сенеде къурулгъан эди. Сыджакъ сув мында къуршун боралардан келе эди. Таш диварларны ве табанларны исе сыджакъ атешли ава иле къыздыра эди. Меракълы ки, даа 1928 сенеси бу хамам ерли сакинлерни идаре эте эди.

Эльчиханенинъ азбарында, Хансарайнынъ энъ гузель зийнетини сейир этмек мумкюн. Бу Демир-кккккъапу яда портал Алевизадыр. Оны даа 1503- 1505 сенелерде итальян устазлары белли мемур  Алоизио де Монтаньяна башлыгъы иле яраттылар. Бу портал Хансарайнынъ къурмакътан эвель къурулды. Чокъ вакъыт кечкен сон мында кечирильген эди. Ве бугунь, бешюз йыл кечкен сонъра биз бу гузелликни сеир этемиз!

Язлыкъ къамерелер диварында эр шей раатлыкъкъа ве гонъуль ачылмасына тедарик эте. Мермер чешме ичинде сув шырылдай, чешитренкли джамресимлер, диварлар ве килимлер устюнде чешит тюрлю сюретлер козь ичюн хош келе. Мында Къырым ханлары раатланыр эдилер, буюк итибарлы мусафирлернен субетлеркечире эдилер, эмирлерни бере эдилер.

Мешур Козьяш чешмеси даа эки юз йыл эвельси фарсий уста Омер элинден яратылгъан эди, ве бу чешме иле багълы эфсанени Къырымда бильмеген инсан ёкътыр. Уджумлернинъ биринден сонъ аскерлер бахыш- генч ве гузель къызны кетирген эдилер. Адыны Диляра къойдылар. Амма эсаретте олса да, къыз бойнуны эгмеди ве сарайдаки ашларыны, гузель къыяфетлерни ве сарайдаки итиамларны къабул этмеди. Хан бу къызгъа незакетсиз севда олды. Бир вакъыттан сонъра Мария Къырым Ханнынъ  кунджю бир Зарема рефикъасы элинден вефат этти. Юреги кедерден толу олгъан падишах устазны чагъырып, бойле яп ки, таш да агъласын деп эмир этти… Пушкин Бахчисарайгъа келип бутюндюньягъа бойле сатырларны багъышлады:

 Севги чешмеси, джанлы чешмеси

Санъа эки гуль багъышладым!

Шатырдывларны пек севем

 Ве шиирий козьяшларынъны да…

Гарем-арап тилинден «ясакъ» манасында къулланыр. Бугуньки кунюмизге дерт ода сакъланггъандыр. Гарем ичине султанлар ве хызметчилерден гъайры кимсе кирмез эди…Амма санъа, земаневий турист, имкянсыз ей ёкътыр. Кель, бакъ о замандаки итиамлардан къалгъанларыны сейир эт.  Мында гаремдеки мефуратларыны, савут-сабаларны, урбаларны ве чалгъы алетлерни корьмек мумкюн.

Эгер биршейни бегенсенъиз, сизинъ дикъкъатынъызга Хансарайныъ янында  кичкене шаркъий базарчыгъы бар. Эльбетте, Туркие дегиль, амма къырымдаки кейфиети пек юксек алда! Миллий аякъкъап, чалма, аллы- гуллю халатларны, чешит тюрлю зийнет ве безеклерни, савут- саба, чанакъ-чёльмек, татлы шекерли пахлаваны да сатын алмакъ мумкюн.

Хансарай акъкъында чокъча ве айры икяе этмек мумкюн ве керек ве келеджекте мемнюниетнен буны япарым. Амма бугуньки вазифем бираз башкъа ве келинъиз келеджек объектимизге кечемиз.

СВЯТО-УСПЕНСКИЙ ЭРКЕКЛЕРНИНЪ МОНАСТЫРИ.

Эски риваетлерине коре, Бахчисарай янындаки гузель манзаралы сарп дере ичинде, къаяларнынъ биринде Мариянынъ  мукъаддес ресим пейда олды, ве бу ресимге етмек ичюн къая ичинде ерли сакинлер басамакъ яптылар. Бундан сонъра къобалы одаларны яптылар. Бойле этип секинджи асырда мукъаддес эркек кешишханеси пейда олды.

Византиянынъ мукъаддес ресимлерге яни иконаларгъа къаршы чыкъкъан девринде ортодокс папазлар империянынъ чет ерлерине къачмагъа меджбур эдилер. Сыгъынакъ ерини  Таврида ялы боюнда таптылар. Юнан христианлары янъы ерлерде янъы шеэрлер, ибадетханелер, кешишханелер ве кильселер къурмагъа башладылар. Тамам бу христианлар Бахчисарай дживарындаки христиан джемаатлыгъын къурдылар ве мукъаддес ресим адына Мариамполь адыны къойдылар.

17-18 асырлар девамында бу кешишхане бутюн Къырым христианлар ичюн диний меркези олды. Къыйын вакъытлар девамында рус чарлыгъы ярдым этер эди, бунъа тарихий весикъалар исбатлайджылар. 19 асырнынъ экинджи къысымында 60 зияде папаз яшар эди, айны бу девирде 5 маабит ве ибадетханелер къурулгъан эди. 

Дженк вакъытлары мында арбий хастаханеси эди, эляк эткен аскерлерни исе кешишханесининъ мезарлыгъында дефин эте эдилер. Бу вакъыттан берли мында совет аскерлернинъ къардашлыкъ мезарлыгъы деп сайыла.1993 сенеси кешишхане Рус Ортодокс Кильсесине къайтарып берильди, 2015 сенесинден башлап Свято-Успенский монастырьнинъ комплекси федераль эмиетине медений мирас джедвелине кире. Кешишханенинъ мейданчыкътан ве басамакълардан Мариам-дересине аджайип ве гузель бир манзара ачыла. 

ЧУФУТ-КЪАЛЕ.

Чуфут-къале, я да Кырк-Ер, я да Гевхер-Керман, я да Джуфт-къале-бу къадимий шеэр ве къаленинъ чокъ адлары бар эди. Бу шеэрде аланлар, къырымтатарлар ве караимлер яшагъан эдилер. Шеэр къале киби 5-6 асырларда, амма биринджи къобалар даа эрте пейда олдылар.

Асырлар девамында Чуфут-Къале къамачавларгъа  ве бозувларгъа огърады, бозулды ве янъыдан къурулды, караимлернинъ ве мусульманларнынъ дуваларыны динъледи, акъчаларны дарп этти, ханларнынъ резиденция ве задекян эсирлер ичюн апсхане киби ишлетильген эди.

Чокъ вакъыт девамында  бу къобаларда лехистаннынъ гетьманы Николай Потоцкий, руссиенинъ эльчиси Василий Айтемиров ве Иван Грозныйнынъ севимли сырдашы Василий Грязной отурдылар.1660 сенеси эсир этильген рус сердары Василий Шереметьев  бу къобалар ичинде 21 йыл кечирди!

Чуфут-къаленинъ еринде бир дюрбе 15 асырдан  бизим вакъытымызгъа сакъланып кельди.  Языларына коре, бу 1437 сенеси кечинген Тохтамыш ханнынъ къызы ве бу шеэрнинъ укюмет башы олгъан Джанике Ханумнынъ дюрбесидир.

19 асырнынъ ортасында мында юзлернен  къырымлы караимлер яшай эдилер-бу халкъ тюрк къабилелер ве Къырымнынъ эалиси къарышмакътан пейда олды. Бу акъта 14 ве 18 асырдаки  караимлернинъ еки кенасалары хатырлаталар.

Чуфут-къаленинъ ерлеринде даа чокъ меракълы объектлер бизимки кунюмизге кельди: мескен маалле ве сокъакъларыны къалымтылары, къалелернинъ дуварлары ве арабакъапулары,  ве чокътан- чокъ къолнен ясалгъан къобалар бар. Къаяларнынъ ярлардан Иосфатова дересине ве Беш- Кош дагънынъ беяз учурумларына аджайип ве гузель манзара ачылыр.

Не къадар сыр гизли тута бу къадимий шеэр, асырлар девамында бу ерлер чокътан- чокъ вакъиа корьдилер миллет ве халкъ денъишти ки, тарихчилерге даа чокъ тапылма ве кешфият беклей.

Ана бойле, достлар, бир кунь ичинде Бахчисарайнынъ бир- къач медениет ве девир, мимарджылыкъ , тарихий ве табиат ядикярлыкъларны, шаркъ базарны сеслерини ве орман ичинде къушларнынъ отушыны динълемек, эзаныны ве чанъ къакъылмасыны эшитмек, шаркъий татлы ашларны ашап бакъмакъ ве Къырымнынъ манзаралардан айретте къалмакъ мумкюн.

Бахчисарайгъа хош кельдинъиз!

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Leave a Reply

You must be logged in to post a comment.