Рессам Людмила Гурская

Риваетлерден кельген малюматларына коре, даа IV асырда азрети Мухаммед пейгъамберимизнинъ сафдашлары Гъазы Мансур ве Малик Аштер Къырым ярымадасына мусульман динини тешвикъат ичюн кельген эдилер, ама ресмий оларакъ Къырымгъа ислям дини тюрклерден кельди. Белли ки, къырымтатар ханлыгъынынъ инкишаф девири XV-XVII  девамында ярымадамыз Алтын Ордугъ  бойсунгъан, эди, ве Къара денъиз ялысында ерлешкен  бутюн мемлекетлерине (Абхазия, Гурджистан, Булгъаристан, Россия, Романия, Туркие ве Украина) ислам дини мындан таркъатылды.

Айны бу асырсар девамында Кърымда чокъ джами ве медресе къурулгъан эди.Ве не вакъытнынъ тесири, не дженк урушлары, не совет акимиетнинъ атеистик сиясети динини терк этювине бакъмаздан, бу мукъаддес диний ядикярлыкъларнынъ чокъусы бизим куньлеримизге къорулып кельгенлер. 

Келинъиз оларнынъ арасында энъ меракълы ерлерни зиярет этейик. 

Акъмесджит мусульманларын диний меркези,къырым муфтийнинъ резиденциясыдыр,, къырымтатар мимарджылыкъ ве тарихий абидесидир. Тамам бу джами озь адыны даа яш ве инкишаф эткен  Акъмесджит шеэрине берген эди (Акъ месджит, чюнки Кебир джами беяз таштан япылгъан.) сенеси ,дигер малюматларына коре, 1502 сенеси Менгли I Герай адындан берильген еринде къурулган эди, ве шеэрнинъ энъ эски биналар арасына кире.  

Диварларнынъ биринде бойле сёзлер язылыр : «Бу джами Менгли I Герайнынъ шан-шурет икътидарына къурулгъан эди, Аллах онынъ ве эвлятларынынъ гюнахларыны багъышласын. Мухаррам айы докъуз юз он дёртюнджи сенеси хиджре ».Лейха япкъан инсан да беллидир – бу озь девиринде белли олгъан мимар Хаджи Абдурахим бек эди..

Амма шан-шурет ве илерилюв заманларындан сонъра XX асырында джамини, бутюн джамилер ве медреселер киби, къапаттылар. Бинасы ичинде исе, китапларны орьмек ичюн ишханеси ачылгъан эди. Бойле ал, совет акимиетнинъ пропагандасына бойсунмагъан къырымтатарлар Ватанына авдет олгъан вакъытына къадар девам этти, ве биринджи денишмелер  корюнди.   Кебир-Джами енъиден тамир этильди. Ве бугуньки куньлеримизге къадар  онынъ минаретлерден бутюн Акъмесджит шеэрине эзан сеси намаз къылмакъ ичюн давет этиле. Джамининъ мимарлыкъ яраштырув тарафындан боллукъ олмаса да, тыш корюнюшинден озь саделигинен муккемельир.      

Зиярет этмек истерсенъиз,джами Акъмесджит шеэрнинъ Курчатова сокъагъы 4 адрес иле тапарсыз.

Джума-Джами (Евпатория). Кезлев, я да Гезлев шеэринде чокътан чокъ тарихий абиделери сакълангъан. Булардан бири Джума-Джамидир. 1552 сенеси Девлет I Герайнынъ  укюмдарлыгъы вакъытында  къурулгъан эди  , меракълы ки, Девлет I Герай  ве султан Мухтешем Судейманнынъ (Туркиенинъ падишасы, ве бизлерге  «Мухтешем юзйыл» сериалындан белли) эки догмуш агъа-къардаш эдилер.
  Джума-Джами сонъки беш юз йыл ичинде бир къач кере гъайрыдан къурулды, ама бутюнлей реставрация 1885 сенеси япылгъан эди, чюнки бир минарети  XIX асырда, экинджи минарети исе XVII асырда харап этильген эди. Эльбетте, совет девиринде Джума-Джами ичинде намазлар кечирильмей эди, ама онынъ ичинде этнографик музеи булунгъан эди. Тамам бу себептен Джума- Джамининъ бинасы  бойле яхшы вазиетте сакъланып кельди. Шимди де, Кезлевнинъ ялы бою,  санки эки денъиз фенерлери киби джамининъ  минаретлери келеяткъан гемилерни къаршылап туралар. 

Джума-Джамининъ адреси: Кезлев шеэри, Революция сокъагъы, 36.  

Ама Кезлев шеэри ялынъыз Джума- Джами иле белли дегиль. Даа да, Къырымда  екяне сакълангъан мусульман кешишханеси- Дервишлернинъ Текиеси бардыр.

XV асырдан берли, бу сары толадан япылгъан диварлар ичинде чокътан- чокъ дервишлер ерлешкен эдилер. 

Эски шеэрнинъ (Кезлевнинъ малеси) чокъусы биналарнынъ тыш корюниши ич де денишмеди.Теккие бинасыны да не вакъытнынъ тесири, не дженклер йыкъмагъан эдилер, ве атта XX асырнынъ 30 сенелери къапатылгъан эди. 

Кенъ ве бол бинасы исе Къара денъиз флотнынъ магъазлары ичюн ишлетильген эдилер, ве садедже дамларын устюнде корюнген минаретлери кечкен куньлерни хатырлата эдилер. Сонъки сенелери текиенинъ бинасы къысмен тамирленген олса да, джамиси ойле де темиленден йыкъылгъан алында къалды.

Бугуньки куньлеримизде бу- музейдир, ве ер кес медресенинъ ве текиенинъ бинасыны кирип бакъмага мумкюн. Музейде дервишлернинъ шейхнинъ донатувы  гъайрыдан тикленильген. Дервишлернинъ теккиелери Кезлев шеэринде, Караева сокъагъы, 18 адрес иле тапарсыз. 

Бахчисарай. Хансарайнынъ Буюк ве кучюк джамилери. Зынджырлы медресе.

Эльбетте, Бахчисарай шеэрнинъ ичинде, хан джамилери чокътан чокъ расткельмек  мумкюн. Къырымнынъ азиз ерлери, джамилернинъ чокъусы бу кучюк шеэриндедир. Хансарайнынъ буюк ве кучюк джамилери, Зынджырлы медресе ве дигерлери.  

Зынджырлы медресе 1500 сенеси къурулгъан эди. Медресенинъ къапусынынъ устюнде зынджыр асылгъан еди, ве кирген инсан бильги ве илимлер огюнде башыны эгилип кирмели.  Шундан медресенинъ ады Зынджырлы деп къоюлгъан эди. Медресенинъ азбарында  биринджи Къырым ханынынъ Хаджи I Герайнынъ дюрбеси турмакъта, янында оннынъ огълу, Менгли Герай эмирине бу медресе къурулгъан эди. Хроникаларнынъ малюматларына коре, ханнынъ эмирине бутюн шеэр сакинлери биринджи таш къойгъанына кельмектелер, ве Менгли Гирай бойле сёзлернен халкъына мураджаат этти: «Буюк Танърым ве ханлыгъымнынъ энъ садыкъ балалары олгъан сизлернинъ ярдымы иле мен, Менъли Герай, Къырым топрагъынынъ артмасы ве Танърым, диним в  милетимнинъ душманынынъ махв олунмасы ичюн къудретимнинъ еттиги къадар геджелеримни куньдюз япмагъа гъайрет эттим. Чокъ шукюрлер олсун! Раббимнинъ имдады иле гъалип чыкътым. Душман енъильди, Къырым топрагъы мамур олды. Мен сизинъ такъдиринъизни тюшюнерек Танърымнынъ эмирлерини хакъкъы иле ерине кетире бильдим. [Кенди] келеджегимни (ахреттеки алымны) исе тюшюнмедим. Раббимнинъ азабындан хашиет (Аллах догърусы) иле козьяш акъызмадым. Ахыр кунюнинъ шиддетини де къальбимде асрамадым. Бунынъ ичюн, Танърымдан такъфиретиме ярарлыкъ олур фикри иле бу медресени къурмагъа башладым. Факъырлернинъ энъ факъыры олгъанларнынъ биле мында тасиль ала бильмелерини тюшюнип вакъуф тесис этти.  Медресемде дюнья ве ахирет илимлерининъ тасилинде булунаджакъ талебелернинъ сабах-акъшам  (гедже-куньдюз) меним асий рухум ичюн дуа этеджеклеринден севинчим эп артмакътадыр. Медресемде диний, тасаввуфий ве ихветий (ахрет иле алякъалы) илимлер махсус олдугъы киби, мубарек девлетимизнинъ, бутюн халкъына аит меселелернинъ хакъкъы иле олмасы ичюн, бу ерде дюньевий илимлернинъ де окъутылмасыны истедик»  

2007сенесинден башлап Туркие девлети айырылгъан параларына медресенинъ бинасы ениден реставрация япыльган эди, 2015 сенеси исе Зынджырлы Медресе федераль эмиетинде  медений мирас объектлернинъ джедвелине кирди.

Зынджырлы медресе Бахчисарай шеэрнинъ, Басенко Сокъагъынынъ,56 эвинде ерлеше.  

Эски Къырым. Хан озьбекнинъ джамиси Энди исе, Къырымнынъ энъ къадимий джамисине кечейик. Эльбетте бу Эски Къырымда ерлешкен  Озьбек ханнынъ джамиси. Тамам бу ерден Къырым мусульманлыгъы озь тамырларыны ала, ве фйны бу шеэр бутюн ярымадамызгъа озь адыны берген эди.XIII-XIV асырлар девамында Солхат буюк  шеэр эди. Ве бу шеэрде мусульманлар иле христианлар,урумлар, эрменлер, италиялылар бирликте ве муаббетликте яшагъан эдилер. 

Шеэр ичинде фааль тарзында  тиджарет, яни алыш- вериш япыла эди, чюнки тамам бу  шеэрден чешит тюрлю мал иле юклю керванлар кече эдилер.Алтын Ордунынъ биринджи ве энъ къудретли хан Озьбекнинъ джамиси Солхатта, 1314 сенеси къурулгъан эди,  Бундан базы заман кечкен сонъра, янында медресе бинасы къурулгъан эди. Меракълы ки, бу мектепнинъ тешеббюсчи оларакъ баян шеэр сакини Инджибек-хатун эди. Хана Озьбекнинъ джамиси бугуньки куньлеримизге къорулып кельди. Зиярет этмек истерсенъиз, Эски Къырым шеэри, Победа сокъагъы,5 адрес иле тапарсыз.  

Эльбетте, бу къырымтатар халкъынынъ сакълангъан мирасындан кучюк бир парчасыдыр, ве бир макъале ичинде тасвирлемек къыйындыр, ама бираз чокъча бильмеге истерсенъиз, къартлардан соранъыз…Сизни мытлакъа мусафирликке чагъырып, татлы пахлава иле къавенен ичиртип сизге чокътан чокъ меракълы икяе, «Бинъ ве бир гедже» икяелерине ляйыкътыр.

Leave a Reply

You must be logged in to post a comment.