Новости Спецпроекты Авторы
 
СТАТЬ АВТОРОМ
 

Мы все стали свидетелями великих исторических перемен. Давайте создавать летопись нового Крыма вместе!

 

Золотая колыбель / Алтын бешик

Шаркъ къадынлары - стереотиплерни ред этемиз
автор: Муэллиф: Екатерина Гурская, Акъмесджит 11.04.2017 в 13:51

Юдже Раббимиз къадынны яраткъан  ве эркекнинъ эллерине теслим эткен выкътында, бойле сёзлер иле тенбиелеген эди- «Мукъайт ол! Къадынынъ агъламасын! Чюнки Аллах эр бир козьяшыны эсап этер! Бу къадын сенинъ къабургъанъдан япылгъандыр. Ашаламакъ ичюн якътан дегиль; устюнден олмакъ ичюн, башындан дегиль-  къабургъандан япылгъан эди! Сенинъ элинъ янында, эр вакъыт ярдым  этмек ичюн. Ве юрегинъ янында, оны эр вакъыт севмек ичюн»

(Шаркъ акъылданеликлерден)

Авропа сакинлерин тасавур эткенине коре зулум япылгъан ве юзюни чадра тюбюне сакълагъан шаркъий, дигер къарылары олгъанына даянгъан ве къоджасына эписи истеклерни ерине кетирген шаркъий къадынлардыр. Амма, мусульман къадынларнынъ алы о къадар укъукъсызлык. 

Амма бутюн шаркъий къадынлар акъкъында лаф олмайджак. Ялынъыз къырымтатар къадынлар мисалинде токъталырыкъ.  Чокъ асырлар девамында Къырымнынъ ичинде ханлар укюм эткенине бакъмаздан,  бу ер эр вакъыт чешит медениет ве динлернинъ ёл чатышмасында булунмакъта эди. Эльбетте, ярымада ичинде шариатнынъ къатты къанунлары, къолай тарзында къулланыр эди. Буна бакъмаздан бу къанунлар хусуста чокътан чокъ стереотиплер мейдангъа кельди. Келинъиз, энъ сыкъ расткельгенлерни бакъайыкъ.

 «Гюльчатай, ач юзюнъни»

Адет узьре, эвли къырымтатар къадынлар бутюн вуджуд къапатылгъан урбаларны киймеге кереклер, ве арабий мемлекетлерге варгъанлары къара я да къаверенкли басма ичине ортюли  ве чокъ балалы къадынларны корьгендирлер. Ве бу къыяфет енгиль ве ачыкъ гъарбий туристлер урбаларынен чокъ контраст этелер.  

Рессам Людмила ГурскаяБазыда, гъарбий къадынларын чуплакъ беденлер дегиль де, никаб тюбюнден атылгъан  бир бакъыш, эркекнинъ акъылыны алмакъ мумкюн. Бу акъсызлыкътыр, дерсиз…Амма бу хатадыр.

Чюнки, биринджиден, бойле урбалар сыджакъ кунеш нурларындан къорчалай, ве мында о къадар къыйметли ,беденнинъ  беязлыгъыны сакълай.Экинджиден, Базыда, гъарбий къадынларын чуплакъ беденлер дегиль де, никаб тюбюнден атылгъан бир бакъыш, эркекнинъ акъылыны алмакъ мумкюн.

Бетини сакъламакъ къырымтатар къадынларын адети ёкътыр, амма къырымтатар къадын-къызларнынъ миллий урбалары эки къаттан- усть ве ич антерлерден  ибареттир.  (устюндеки антер къырмызы я да мавы тюсте, сыкъ басмадан тикилир эди) Къушакънен тутулгъан бель, паранен нагъышлангъан фес ве фырланта…  бирликте чокъ назик ве дюльбер корюнир эди. Шимдики кунюмизде, къырымтатар къадын- къызлар хиджаб ве къапалы антерлерни севип киелер. Адет узьре, хиджабларнынъ устю нагъышнен нагъышлангъан, инджинен безетильген я да башкъа усулнен яраштырылгъандыр. Ве кийип юрмек, я да ёкъ, къадындан гъайры кимсе къарарыны чыкъармаз. 

«Эгер мен султан олсам, учь къары аларым»

Чокъ дженк вакъытларында эркеклер арасында олюм севиеси юксельтюв дереджеде эди, табики къадынлар сайысы чокълашты, ве бу вакъыттан берли, чокъ къадын алмакъ адети башланадыр, чюнки шаркъий халкънынъ чокъусы, къабиледе яшай эдилер, ве эркеклер аз олмасы къабиленинъ ёкъ олмасына  кетиреджек эди.  

Фоторесим: Екатерина ГурскаяИслам къаиделерине коре, эркек энъ чокъусы дёрт къадын алмакъ мумкюн.Амма мында бир инджелик вардыр… егер эркек къадынларны бутюнлей темин япса,ве ич бир шейге мухтадж олмаса, эвленмек изин берилир эди. Айны бу себептен шаркъта чокъ къадынлылар садедже бай инсанлар ве шейхлер араснда расткеле. 

Экинджи инджелик,шариат къанунлар иле тенбиеленген  къадынлар экинджи я да учюнджи къары олмагъына ич бир ярамай шей корьмей эдилер. Эльбетте  гъарбий инсанларгъа бойле адетлер вахший киби келир. 

Сёз келими, билесизми, егер эркек озь къадыныны къанаатлендирмесе, ве темин япамаса, къадын истерсе, айырылмакъ акълыдыр. Ве кади оларны айырылмакъ меджбурдыр. Бундан гъайры, той мерасимине азырлыкъ масрафларны эркек озюне ала. Къадынгъа исе килим олмасы етердир. Къалгъан масрафларны эркек озюне ала.

Бахчисарай шеэрнинъ  меркезини яраштыргъан Хансарайнынъ аремини, эр истегенине корьмек ве Къырым укюмдарларнынъ къадынлары насыл яшамакъта мумкюндир. Арем бинасындан гузель бир багъчагъа чыкъмакъ мумкюн. Бу багъча ичинде чокътан чокъ мермер чешмелери, кошуклар ве гулистанлар донатылмакъта. Кениш одалар килимлер иле яраштырылгъан эди. Ханларнынъ къадынлары ич бир шейге мухтадж дегиль эдилер, эр бирининъ озь хызметчилери олгъан эдилер. Бутюн вакъытыны балаларнынъ тенбиелевине багъышлай эдилер, ве эр кеснинъ энъ севимли иши бар эди. Бириси гобелен токъунмакъта эди, бириси  чалгъы алетлеринде чалмакъта, бириси шиирлер яза эди, бириси ресим япар эди. Бир сынырламалары бар эди, бу арекет этюв сынырламасыдыр.Амма хатырламакъ истейим ки, о заманларда арекет этюв телюкели  эди. 

Ханлар ич бир заман озь къадынларыны инджитмаз, гонълюни къырмаз ве акъарет этмез эди. Чокъусы меселелерни омюр аркъадашы иле чезер эди, ве садедже апайы дегиль, сафдашы олур эди.Ханы.Белли олгъан вакъиалардан бири, инглиз журналисты Къырымгъа озь мемлекетнинъ эльчихане иле келип аремни сейир эткенден сонъра «Бу ердеки къадынлар дженнетте киби яшайлар!»

Эльбетте,аремдеки яшайышны мукеммель деп саймакъ хатадыр, амма келинъиз бакъайыкъ, бизим къорантамызнынъ янлыз бир къадыннынъ яшайышына бакъайыкъ.Мында къадын эм де балаларны тербиелей, эм де эв ишлерни япа, эм де эр кунь чалыша. Эгер эркек озь къорантасыны темин этмесе, бу айырылышув ичюн себеп дегильдир.

Гъурурлы унваны «къадын»

Даа бир стереоотиплерден бири- шаркъий къадынлар ашалангъан,илимсиз ве джаильдир. Бельки болле вазиет олабилир, амма эксерий алда озюнинъ укъукъларыны сынъырламасыны ич дуймаз эдилер.Чокъ вакъыттан берли, къырымтатар къадынларына озь аят ёлуны сайламасы  аиттир.

Буюк акимиетнен эр вакъыт иддаре эте эди валидэ- ханнынъ я да султаннынъ анасы, онынъ фикири эр вакъыт свйгъы ве урьмет иле назарда тутулыр эди. Тарихындан билемиз,Солхаттаки  Хан Озьбек джамисыны  ве онынъ янындаки медресени 1314 сенесинде   къадын-меценат Инджибек-хатуннынъ ярдым иле къурулгъан эди.

Рессам Людмила ГурскаяКъырымтатар къадын эркекнинъ янында хызметчи дегиль, ярдымджы киби тура. Эписини къырымтатар оюнларны корьсенъиз, анъларсыз. 

Къадынларны север эдилер, оларнен гъурурланыр эдилер, оларнынъ акъкъында шиирлер язылыр эди. Къырымтатар къадын эркекнинъ янында хызметчи дегиль, ярдымджы киби тура. Эписини къырымтатар оюнларны корьсенъиз, анъларсыз.

Даа бир гъарбий адамларнынъ анъламагъан адетлерден бири- къартларнынъ эллерини опьмектир. Яшлы инсанларгъа урьметсизлик косьтерьмек- къырымтатарлар ичюн гуняхтыр. Эм ана, эм де баба айны тарзда урьмет япылыр.

Манъа бир-къач йыл къырымтатар меджмуасында, сонъра къырымтатар китапханеде чалышмакъ хысмет чыкъты. Айны бу заман ичинде мен къырмтатар урф- адетлер иле таныштым. Ве о къадар сербест, намуслы ве озь къыйметини бильген къадынлар аятымда башкъа раст кельмеди. Эр бир къыз ана ве озь акъайнынъ омюр аркъаддашы оладжагъыны балалыгындан биле. 

Рессам Людмила ГурскаяЯшлы инсанларгъа урьметсизлик косьтерьмек- къырымтатарлар ичюн гуняхтыр. Эм анагъа, эм де бабагъа айны тарзда урьмет япылыр.

Эр шейнинъ озь фикири иле бир севиеге тегизлемек-инсаннынъ аит хусусиетлерден бири. Бизлер ичюн, бизге аит дегиль шей-ябанийликтир.Энъ чокъ бу тюшюндже шаркъий медениет акъкъындадыр. Амма, эгер бу медениет иле якъынджа танышсакъ, фикиримизни деништирер эдик. Эльбетте , маджералы фильмлерни бакъып вегъарбий муэллифлернинъ китапларыны окъуп, сиз мусульман ве шаркъ алеми акъкъында тюшюнджелеринъиз догъру олмаз, чюнки бу менбаалар садедже туристлер ичюн язылыр.

Мусульман къадынларнынъ оюнларнен ич бир умумийлик олмагъан къурссакъ оюныны алайыкъ. Мусульман къадынлардан ич бири озь къурсагъыны ачмаз ве чуплакълатмаз- бедени шеффафлыкъ урбалар иле къапатыла. Ве оз омюраркъадашындан гъайры кимсеге бойле оюн косьтермез. Гъарпта исе, бойле оюнлар чокътан, стриптизден аз фаркълы буюклер ичюн оюнгъа чевирильген.

Демек, дигер халкъларнынъ медениет акъкъында, башкъасын сёзлерине эсасланып озь фикиримизни чекмейик. Даа Омар Хайям бойле сатырларны язгъан эди:

Авджы олмасанъ- ав айванлары акъкъында сёйлеме,

Окъулмагъан китап акъкъында сёз юрсетме!

Акъкъикъат озь маиетичюн сораса,

Догърусыны сёйле, маиетини сёйлеме!

 



0 КОММЕНТАРИЕВ

ВОЙТИ

КОММЕНТИРОВАТЬ